Przestarzałe traktaty ujawniają podatność Ukrainy na falę międzynarodowych arbitraży wszczynanych przez Rosję
W skrócie
- Ukraina mierzy się z licznymi roszczeniami arbitrażowymi ze strony rosyjskich podmiotów, które wykorzystują przestarzałe dwustronne traktaty inwestycyjne.
- Rosyjscy oligarchowie i spółki kwestionują zamrożenie aktywów oraz nacjonalizacje powiązane z sankcjami nałożonymi po pełnoskalowej inwazji Rosji.
- Sprawy te generują dla Ukrainy koszty prawne sięgające milionów dolarów i narażają ją na potencjalnie znaczące zobowiązania odszkodowawcze.
Przegląd
Ukraina jest celem rosnącej liczby spraw arbitrażowych o charakterze międzynarodowym, inicjowanych przez rosyjskie przedsiębiorstwa i osoby fizyczne. Sprawy te opierają się na długoletnich dwustronnych traktatach inwestycyjnych (BIT), w tym części pochodzących jeszcze z epoki Związku Radzieckiego, i kwestionują środki takie jak zamrożenie aktywów oraz nacjonalizację banków, które zostały wprowadzone po pełnoskalowej inwazji Rosji oraz nałożeniu sankcji.
Co się wydarzyło
Rosyjscy oligarchowie oraz przedsiębiorstwa powiązane z państwem złożyli roszczenia arbitrażowe o wartości miliardów dolarów przeciwko Ukrainie i zachodnim sojusznikom, wykorzystując postanowienia obowiązujących od dawna BIT. W szczególności finansista Mikhail Fridman zainicjował kilka roszczeń łącznie na 16 mld euro, dotyczących zamrożenia aktywów w Luksemburgu oraz nacjonalizacji Sense Bank, dawniej Alfa-Bank.
Wśród zaangażowanych kluczowych spółek znajdują się Gazprom, Tatneft i Rusal, a także inne podmioty. Wiele roszczeń wiąże się z aktywami utrzymywanymi w europejskich instytucjach finansowych, takich jak Euroclear i Clearstream.
Sprawy opierają się na mechanizmach rozstrzygania sporów inwestor-państwo (ISDS), które pozwalają zagranicznym inwestorom na pomijanie sądów krajowych na rzecz prywatnych trybunałów arbitrażowych. Niedawny wzrost liczby roszczeń nastąpił po eskalacji sankcji nałożonych po inwazji Rosji w 2022 r.
Obrona tych arbitraży nakłada na Ukrainę istotne obciążenia finansowe: średnie koszty prawne przypadające na jedną sprawę przekraczają 5 mln USD, a potencjalne nakazy odszkodowawcze mogą opiewać na miliardy.
Kontekst
Dwustronne traktaty inwestycyjne zawierające postanowienia ISDS proliferowały w latach 80. i 90. XX w., przy czym ZSRR podpisał wiele takich umów z państwami europejskimi. Takie traktaty przyznają inwestorom prawo do kwestionowania działań rządowych w prywatnych forach, poza krajowymi sądami.
Ukraina podjęła działania zmierzające do zakończenia obowiązywania swojego traktatu inwestycyjnego z Rosją od czasu inwazji w 2022 r., ale "klauzula przetrwania" utrzymuje ochronę przez dziesięć lat. Jednocześnie ponad 20 BIT między Ukrainą a państwami europejskimi pozostaje aktywnych, co umożliwia wnoszenie roszczeń dotyczących aktywów znajdujących się w tych jurysdykcjach.
Dlaczego to ważne
- Te sprawy zagrażają Ukrainie poważnymi zobowiązaniami finansowymi i wyczerpują ograniczone zasoby potrzebne do jej obrony przed rosyjską agresją militarną.
- Sytuacja ujawnia podatności w ramach europejskiego międzynarodowego reżimu inwestycyjnego i podkreśla polityczne oraz prawne ryzyka wynikające z przestarzałych traktatów.
- Państwa członkowskie UE również są narażone na ryzyko, ponieważ wiele z nich nie wypowiedziało własnych umów inwestycyjnych z Rosją, co potencjalnie może umożliwiać dalsze roszczenia.